 |
| Исми-шарифи: | Жамол (Зулфикор) Мусоков |
| Туғилган санаси: | 1958 йил 19 январ |
| Туғилган жойи: | Олмалик шаҳри |
| Маълумоти: | Тошкент санъат олийгохи, режиссер бўлими, Москва Олий режиссерлик курслари |
| Иш жойи: | "Узбекфилм" киностудияси, кинорежиссер |
| Турмуш ўртоғи: | Елена Лопатко, "Лик" театрининг бадиий раҳбари |
| Фарзандлари: | Тимур Мусоков, Санъат олийгохининг 3 курс талабаси |
"Узбекфилм" киностудиясининг узундан-узоқ йўлақларида ун дақиқадан буен керақли монтаж хонасини тополмай мен хуноб. Ахир "ким ҳам бунақа кўради-я" деган унсиз саволимга эса бум-буш йўлақлар магрурлик билан жавоб бермайди.
- Келдингизми? Кираверинг!
Урта буйли келишган инсонни телевизор экранида кўп кўрганим учун дарҳол танидим.
- Зулфикор ака, ахир бу ер лабиринтни ўзи-ку!
- Йуг-э, кузни юмиб юриб ҳам, истаган ерингизни топасиз. Келинг, ўтиринг. ҳозир, озгина қолди. "Осмондаги болалар-2" монтажини қилаетувдим, ҳозир танаффус қиламиз.
Айлан-атрофга зимдан қарадим. Кичкинагина монтажхона. Деворда 70-80 чи йилларда машхур бўлган актерларнинг катта суратлари. Оек остида, махсус ҳалтачада, монтаж столида, ҳамма-ҳамма екда кинопленка етибди. Бир чеккада ер енгокнинг бир тўп пучоги, пучок ҳажмига қараб хойнахой кун буйи тинмай чақилган дейсиз.
- ҳа, cиз киночиларга қийин, - деган сўзлар огзимдан бехосдан чиқиб кетди
Ижодкорларнинг ҳаёти, уларнинг турмуш тарзи, фикр юритишлари сал бошқачароқ бўлади дейишади. бошқачароқ эканлигингиз болалигингиздан маълум бўлганми? йўқ, болалигимда оддий эдим. Оддийгина 158-мактабда ўқиганман. Синфдошларим ичра ҳеч нимам билан ажралиб турмасдим. ҳаттоки жисмоний тарбиядан иккичи эдим. қаранг-ки, шунга қарамай мактабни кумуш медалга битирдим.
Болалигимда бир кун у касб билан, бошқа кун бошқаси билан қизиқардим. Очиғини айтганда, самолетларга жудаям қизиқардим, аммо кизиги (мириқиб кулади) ҳалигача самолетларда учишга улгудай қўрқаман.
Санъат интитутига кирганим ҳамма учун, айниқса ота-онам учун кутилмаган ҳол бўлди. Гарчи ешлигимдан драма тугарагига катнашган бўлсам ҳам, ойимлар шифокор бўлишимни, дадамлар эса меъмор бўлишимни жудаям хохлардилар. Лекин на дадамларнинг ва на ойимларнинг орзулари амалга ошди. Буни тақдир-пешона дейишади.
ҳозир узбек киносаноати қандай ҳолатда?
(мийиғида кулиб куйиб) Киносаноат - бу жуда баландпарвоз гап бўлиб қолди-ку! ҳозирча "киносаноат" сўзини кавс ичига олиб гапиришимиз даркор. Чунки қилинмаган ишлар шунақаям кўп-ки. Албатта киночиларимиз ўша даражага етказишга ҳаракат қилишяпти, аммо бунга жудаям катта маблаг керак. ҳозирча ахвол орзу қиладиган даражада эмас. Буни тан олиш керак!
Узбек кинорежиссерлари жаҳон кинофестивалларида иштироқ этишмоқда. Бу чиқишлар қанчалар муваффақиятли ёки муваффақиятсиз эканини изохлаб берсангиз.
Мен фақат фактлар бўйича гапиришим мумкин. Колғанига мухлисларнинг ўзи бахо беради.
Масалан Юсуф Розиковнинг "Воиз" филми нечта фестивалларда иштироқ этди. Анапада утган "Киношок" фестивалида эса энг олий совринни олди. Бу ютуқми? Албатта ютуқ. Кейин Америкадаги осмонупар бинолар шаҳри булмиш Нью-Йорк марказида узбек кинофилмларининг премьераси бўлиб утди. Утган йилнинг май ойидан бошлаб икки ой мобайнида "Осмондаги болалар" филми билан АКШнинг шаркий киргогида жойлашган барча шаҳарларни айланиб чиқишга таклиф қилишди. Бу ютуқми ёки ютуқ эмасми? Мана яқиндагина Анапа шаҳридаги собик Иттифокнинг 15 та давлатлари иштироқида бўлиб утган "Киношок" фестивалида "Осмондаги болалар" филми продюсерлар ҳайъатининг махсус совринини олиб келди. Ушбу филм Россия кинопроқати учун сотиб олинади.
ўйлайманки, баъзи техник камчиликларга қарамай, кулимиздан келганча, орзуимиз амалга ошиши сари қадамлар босаяпмиз. Узбек киноси дуне микесида оз-оз бўлсаям танилиб келаяпти. Аммо орзуим - бизнинг узбек филмларимиз "А" тоифадаги фестивалларда соврин олса, бу Ватанимизга обрў, шон-шуҳрат олиб келарди. Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, шу каби фестивалларнинг фойдаси кўпроқ, чунки улар Ўзбекистонни жаҳон майдонига олиб чиқади, инсонларга танитади. Орзуим - дунеда Ўзбекистон ҳақида кўпроқ ижобий фикрлар бўлса, бизга нисбатан ҳурмат ошса дейман. ўйлайманки, бўларга кино орқали ҳам эришса бўлади, чунки кино муносабатларни мустахкамлаш учун яхши восита була олади.
Биз учун жаҳон киноаренасига чиқиш йўли миллий тус билан йўғирилган филмларни яратишдами ёки жаҳон томошабинига қизиқарли бўлган мавзуларни еритиш орқалими?
Очиғини айтганда, ўзим бошқаларга маслаҳат бермаганман ва санъат қандай бўлиш керак кабилидаги фикр-мулоҳазаларни мен томондан билдириш - бу нокамтарлик, ҳаттоки беандишалик бўларди. Бернард Шоу айтган экан: "Учта нарсада одамлар маслаҳат беришга ўзларини ҳақли деб билишади. бўлар - болани тарбиялаш, касални даволаш ва кинони олиш." кўчага чиқиб хохлаган одамингиздан узбек киноси қандай бўлиш керак деб суранг, улар қўлларидан келганича маслаҳат беришади.
ўйлайманки, кино самимий бўлса, эртами-кечми ўзининг муносиб ўрнини эгаллайди. Яна бир гап. "А" тоифадаги фестивалларга филмларни юборишимиз учун катта техник тусиклар мавжуд. Масалан Берлин, Венеция ва Канн кинофестивалларида филмларни саралаш билан машғул одамлар бор-йўғи беш-олти давлатлардан келган филмларни танлайди, колғанлари четда қолиб кетади. Саралашдан утган филмлар эса ҳайъат куригидан ҳам утиши даркор. Устига-устак у ерда сув ости окимлари мавжуд, ахир киносаноатда катта-катта маблаг, пул айланади.
Лекин мен учун энг муҳими фестивалдаги иштироқ эмас. Яратган филмим ҳалқга манзўр бўлдими, шунинг ўзи олий бахо. Японияда бўлганимда бир ривоят эшитгандим: денгиз сохилида Кейко исмли қизча яшар экан. У денгиз киргогидаги кумликларда расм солишни жудаям ёқтираркан. Кумдаги солған расмларини денгиз тулқинлари ювиб кетса-да, Кейко янги расм солишга уннар экан. Кунлардан бир кун бу ҳолатни кўрган бир инсон Кейкога айтибди: "сен уз иқтидорингни одамларга намоен этишинг мумкин. Расмларни кумда эмас, матода чизиб, дуне бўйлаб кезишинг ва уларни сотишинг мумкин" дебди. Бунга жавобан Кейко: "Нима кераги бор? Агар одамларга керак бўлса, келиб кўриб кетишсин" дебди.
берилган савол бўйича кўп фикрлар билдириш мумкин, бу жудаям мунозарали мавзу. Аммо юқоридаги фикрлар менинг шахсий нуқтаи назарим.
Мутаҳассисларнинг таъкидлашича, узбек киносидаги энг катта муаммоларидан бири сценарийларнинг камлигидир. Бу фикрга қўшиласизми?
Менимча, энг катта муаммо - маблаг танкислигида. Дейлик, хориж стандартлари бўйича урта миенали замонавий (махсус костюм ва декорацияларни талаб этмайдиган) филм жудаям арзонга, бор-йўғи икки юз минг долларга тўшади. Бизлар эса бундай филмларни ундан ҳам арзонга оламиз. Бизни ишчи кучимиз ҳам арзонроқка тўшади.
тўғри, маблаг муаммосидан ташқари сценарий муаммоси ҳам мавжуд. Аммо очиғини айтадиган бўлсам, сценарийларни баҳолайдиган бадиий кенгашдан уз хохишим билан чиқиб кетганман. Чунки уз бошимдан ўтказган ҳолатни бошқаларга раво курмайман. Менда шундай ҳолатлар бўлган-ки, сценарийим ер билан яксон қилинган. Бундай вазиятда нима қилишни ҳам билмай коларкансан киши. Бундан ёмони йўқ! Ачинарлиси шундаки, умрида битта ҳам кадр олмаган инсон катъиятлик билан уз фикрини билдиради. Оддий нарсаларни билмайдиган шахс уз фикр-мулоҳазасини ақлли қилиб етказишга ҳаракат қилса, кулгили чиқар экан. Тасаввур қилинг, сиз тиш оғриги билан мутаҳассис олдига келсангиз. Сизни даволаетган мутаҳассис енига мутлақо бегона шахс суқилиб олиб, умрида тишни даволамаганига қарамай, уз маслаҳатлари билан мутаҳассисни ҳоли-жонига куймаса. Сизни тишингиз, жонингиз оғриб турибди-ку, бу одам "унақа эмас, бунақа даволанади" дея баттар қийнайди.
Афсуски, шунга ўҳшаш ақл бовар қилмайдиган ҳолатлар киноимизда содир бўлиб турибди. Масалан, "Ойижон" филмини кўриб, бир ҳурматли инсон "нимага сизни филмингизда Токио Самарканддан чиройлироқ чиққан экан?" дейди. Ваҳоланки, иккала шаҳар бир хил техника ва битта оператор томонидан тасвирга олинган. Бундай ҳолатга нима деб жавоб қайтариш мумкин? Сценарий масаласига келсак, яхши сценарийлар чиндан ҳам жуда кам. Аммо уларга бахо беришга мен журъат этолмайман. Авваламбор, профессионал сценарий муаллифлари керак. Гап шундаки, бизларда сценарий ўқийдиган одамлар сценарий билан адабиет асарини адаштириб қўйишади. Истаган сценарийни кулингизга олсангиз, у кўпроқ бухгалтерлик ҳисоботига ўҳшаб кетади. Чунки кинода кўпроқ сўз билан эмас, тасвир билан ўйланади. кўнгил, қалб ҳақидаги гаплар билан эмас, балки кадр билан фикрлайдиган одамлармиз. Масалан, оддий бир мисол. Олма дарахтдан пастга тушди. бўлди, бошқа ҳеч нарса керак эмас! Агар буни ёзувчига берсангиз, у "гарк пирган олма, барглар ичра рангини жилолатиб, пастга тушди," дея чиройли қилиб езади. Нима кераги бор буни? ёзувчилик махорати ва сценарист махорати уртасидаги тафовутни сёзган бўлсангиз керак? Кимдир айтган эди: "дилетант ҳалқи одамзодни жар ёқасига олиб келади" деб. Бунақа нарсалардан Худо сақласин.
қандай мавзудаги филмлар бизларда катта муваффақият қозониб, кассабоп филм номига сазовор бўлиши мумкин?
Мен ҳеч қачон кассабоп филм қиламан демаганман. Бунга ҳаттоки интилмаганман.
Очиғини айтганда, Санъат cаройида етти ой мобайнида "Осмондаги болалар"нинг намойиш этилиши мен учун кутилмаган ҳол бўлди. Агар самимийлик билан филм яратилса, ана шуни муваффақият деса бўлади. Менинг бахтим - мен ҳалқ учун тушунарли филмлар яратаман. шунақалар бор-ки, уларнинг ижоди ҳалқка тушунарсиз. Ахир томошабин ҳам ахмоқ эмас-ку! Улар ҳамма нарсани жудаям яхши илғаб олишади. Биттаси филмни кўриб, агар у саез бўлса, унтасига "э, бўлмабди!" деса, ўша унтаси филмларни курмайди. ёки бошқа биттаси "юринглар, мен сизларни зўр филмга олиб тўшаман" деса, унтаси кетидан эргашади.
қизиқтиришни иккита йўли бор. Бири - санъатни олий кучи билан одамларни дилини олиш. Иккинчиси - қалбаки йўл, очиқдан-очиқ тезроқ пул йиғиб олиб, бир тийинга киммат бўлган филмни чиқариш. Уни "кинофилм" дейишга ҳам уяласан.
Менинг домлаларимдан бири Алексей Герман айтган эди: "ҳар бир режиссер уз филмига кўпроқ одам йиғишга интилади. Ундай эмас деганларга эса ишонманглар." Очиғини айтганда, баъзи филмларни кўриб хурлигим келиб кетади. Афсуски, биз еш томошабинларнинг маънавиятини, савиясини, бадиий талабларни пастга тушуриб куймоқдамиз. Бу юқоридаги айтилган дилетантлик ва очкузлик билан боғлиқ.
Сиз ўйлайсиз-ки, ҳозирги аксарият ижодкорлар санъат асарини яратаман дея кино оладими? Улар киска муддат ичида пулини чиқариб олиш илинжида бўлади. Бунинг йўллари ҳам бор: ашула, ур-йикит, машхур хонандаларни ишга солиш. Улар кинодан анча узоқ одамлар. Худога шукур, мен уларни танимайман ва танишни истамайман ҳам. Баъзи бир хомийлар келади-да: "Бунинг фойдаси қачон бўлади?" дейди. "Ие, сизларга пул керакми ёки киноми?" дегинг келади уларга.
ҳаёт нафақат ишдан, балки бошқа нарсалардан ҳам иборатдир. ўша бошқа нарса Сизнинг ҳаётингизда нимадан иборат?
Бола-чакамдан иборат. бўлди! бошқа ҳеч нарса йўқ. Ишим ва бола-чакам. Уйга бораман, болаларимни кўраман, улар билан суҳбатлашаман, шунинг ўзи менга хузр бағишлайди.
тўғри, ижодий изланишлар, уйкусиз тунлар ҳам бўлади. Худога шукур, шулар билан яшайман, ишлайман.
Агар ҳаётингизни кинога киеслайдиган бўлсак, ҳаётингизни энг едда коларли дамларини кадрма-кадр йиға оласизми?
Энг биринчи кадр дунега келганим. Бунинг учун ота-онамга раҳмат! Уч ешлигимда осмонга қараб: "Мен ўзи кимман?" деган саволим ёдимда ва бу иккинчи кадр.
Бахтли ва (хурсиниб) бахтсиз кадрлар ҳам кирк олтинчи бахоримга келиб йиғилиб колған. Бахтли кадрлар ичра углим ва кизимнинг тўғилиши. Бахтсизлардан - углим аварияга учрагани, бироқ унинг тирик колғани - бахтли кадр. Муъжизани қаранг, машина мажагланиб кетган, аммо инсон тирик колған. Бу - муъжиза!
Яшайсиз, ҳали ҳаммаси олдинда дейсиз, келажакдаги нимагадир тайергарлик кўрасиз. Ваҳоланки, ҳозирги ҳаётингизнинг ҳар бир куни бахтли кадрларга бой бўлиши мумкин.
Мен учун ҳозир кўп нарсаларга бошқача нигох билан қараш вақти келди деб ўйлайман. ҳар ҳолда кирк олти еш эркак киши ўзининг ҳатти-ҳаракати, айтган сўзлари учун жавоб берадиган давр.
Мен учун ҳар бир ишлаган кунимнинг ўзи бахт! Ахир бу оддий-ку!
Назира Иноятова